Av. Şerif Yılmaz

YURTDIŞINDA 18 YAŞ ÖNCESİ SİGORTA GİRİŞİ TÜRKİYE İÇİN DE İLK SİGORTA GİRİŞİDİR

Türkiye’de SSK kapsamında bir sigortalılının emekli aylığına hak kazanabilmesi için ASGARİ PRİM GÜN SAYISI, SİGORTALILIK SÜRESİ ve YAŞ şartlarının hepsini aynı anda doldurması gerekir. Bunlardan biri tamamlanmamış ise tamamlana kadar emekli aylığı bağlanmaz.

Bu şartlardan YAŞ ve ASGARİ PRİM GÜN SAYISI sigortalının ilk „SİGORTAYA GİRİŞ“ yani çalışmaya başladığı tarihe göre belirlenir. Örneğin 18.03.1973 doğumlu bir bayan sigortalı ilk çalışmaya başladığı tarih 13.04.1988 tarihi ise 506 sayılı Kanunun Geçici 81. maddesine göre 5225 asgari prim günü, 20 yıl sigortalılık süresi  ile  44 yaş şartlarına tabidir.

Fakat burada hemen belirtilmeli ki, „Sigortalılık Süresinin Başlangıcı“ (Örneğin 20 yıl) ile „İlk Sigorta Girişi“ kavramları birbirinden farklıdır. Demin de değindiğimiz gibi emekli aylığına hak kazandıracak prim günü sayısı, sigortalılık süresi ve yaş şartı „İlk Sigorta Girişi“ne göre belirlenir ancak „Sigortalılık Süresinin Başlangıcı“nın hesabı kişinin hangi tarihte ilk defa sigortaya girdiğine göre değişir.

Şöyle ki; Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) uygulamasında mevzuat gereği 18 yaşından önce malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tâbi olanların sigortalılık süreleri 18 yaşını doldurdukları tarihte başlamış kabul edilmektedir. Ancak 01.04.1981 tarihinden önce malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tescil edilmiş olanlar hakkında 18 yaş şartı aranmaz.

Yukarıdaki örneğimize göre bayan sigortalımız 18 yaş öncesi ama 01.04.1981 tarihinden sonra 13.04.1988 ilk defa sigortaya tabi olduğundan 20 yıllık „Sigortalılık Süresinin Başlangıcı“ 18 yaşını doldurduğu 18.03.1991 tarihinden itibaren hesaplanacak ve bu süreyi 18.03.2012 tarihinde tamamlayacaktır. 2017 yılında da 44 yaşını dolduracağından emekli aylığına hak kazanacaktır.

Yani bu bayan sigortalımızın emeklilik şartları 18 yaşını ikmal ettiği 18.03.1991 tarihine göre 5525 gün sayısı, 20 yıl sigortalılık süresi ve 48 yaş olarak belirlenmeyecektir.

01.04.1981 tarihinden önce sigorta girişi olanların ise emeklilik şartları yine ilk defa sigortaya tabi olunan tarihine göre belirlenecek ancak „Sigortalılık Süresinin Başlangıcı“ 18 yaşına bağlı olmaksızın yine „İlk Sigorta Giriş“ tarihinden itibaren hesaplanacak.

Örnekte de görüldüğü 18 yaş öncesi sigorta girişleri hemen daha erken yaşta hemen de daha az bir prim günü ile emekli aylığına hak kazandırmakta, 18 yaş öncesi ödenen primler ise 18 yaş sonrası prim günlerine eklenmektedir.

Lâkin bu 18 yaş öncesi kuralı sadece 01.10.2008 tarihinden önce sigortalı olup 4/a (SSK) kapsamında olan sigortalıların yaşlılık aylığı bağlanmasında geçerli olmakta, malûllük ve ölüm aylıkları ile Bağkur sigortalılık şartlarının belirlenmesinde geçerli değildir. Yani Bağkur kapsamında 18 yaş öncesi sigorta girişi kabul edilmez.

YURTDIŞI SİGORTA GİRİŞLERİNDE 18 YAŞ UYGULAMASI

Yurtdışı sigorta girişlerinin Türkiye için de ilk sigorta girişi sayılması konusunda milad 11.09.2014 tarihinde 3201 sayılı Yurtdışı Borçlanma Kanunun 5 inci maddesine 5 inci fıkra ekleyen 6552 sayılı kanun ve bu kanuna göre Sosyal Güvenlik Kurumunca (SGK)  29.09. 2014 tarihinde yayınlanan 2014/27 sayılı genelgedir.

11.09.2014 tarihinden önceki uygulama nasıldı?

6552 sayılı kanun değişikliğinden önce 3201 sayılı kanunun 5 inci maddesi yurtdışı borçlanma yapanların ilk sigortalılık başlangıçlarının nasıl tespit edileceğini şöyle belirliyordu;

  • Yurt dışındaki sigortalılık sürelerinin tespitinde, bunu belirten ve istek sahibinin ibraz edeceği ispatlayıcı belgelerde kayıtlı bulunan tarihler arasındaki son tarihten geriye doğru olmak üzere gün sayıları esas alınıyor (5/1 md)
  • Türkiye’de sigorta başlangıcı olanlar sigortalılığın başlangıç tarihinden önceki süreleri borçlanmış ise, sigortalılığın başlangıç tarihi, borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülüyor (5/2 md.)
  • Türkiye’de hiç sigorta girişleri bulunmayanların ise sigortalılıklarının başlangıç tarihi, borçlarını tamamen ödedikleri tarihten borçlanılan gün sayısı kadar geriye götürülen tarih olarak belirleniyordu. (5/3 md)

Ayrıca bu maddenin 5 inci fıkrası „Sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülkelerdeki hizmetlerini, bu Kanuna göre borçlananların, sözleşme yapılan ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih, ilk işe giriş tarihi olarak dikkate alınmaz.“ diyerek yurtdışı sigorta girişlerini nazara almıyordu.

Bu düzenlemeye rağmen sigortalılar şayet Sosyal Güvenlik Sözleşmesi imzalanan bir ülkede ilk defa sigortaya tabi olmuşlar ve bu husus sözleşmede açıkça hüküm altına alınmışsa mahkemeye gidiyor ve bu yurtdışı ilk sigorta başlangıçlarını Türkiye için de ilk sigorta girişi olarak kabul ettirerek daha az borçlanma ile daha erken emekli olma haklarını alıyorlardı.

Örneğin Türkiye-Almanya Sosyal Güvenlik Sözleşmesi ve bu sözleşmenin 29/4 maddesinde böyle bir hüküm olduğundan Almanya’daki ilk sigorta girişi Türkiye için de ilk sigorta girişi sayılıyordu. Yargıtay ve mahkemeler gerekçe olarak Anayasanın 90. maddesini gösteriyorlar, uluslararası sözleşme hükümlerinin 3201 sayılı kanundan önce uygulanması gerektiğine dayanıyorlardı.

Hatta 10. Hukuk Dairesi içtihatlarında sözleşmeli ülkedeki ilk sigorta girişinin Türkiye’de ilk sigorta girişi sayılması için mutlaka o günlerin borçlanılması gerektiğini şart koşsa da 21. Hukuk Dairesi, 3201 sayılı kanun ile yani yurtdışı borçlanma ile sözleşme gereğince ilk sigorta girişi sayılma konusunun hukuken tamamen birbirinden bağımsız düzenlemeler olduğunu vurgulayarak ilk sigorta girişi için yurtdışı borçlanma yapılmasına bile gerek yok diyordu.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi konuyu yurtdışı borçlanma zorunlululuğuna bağladığından ve 3201 sayılı kanunun 1 inci maddesi gereğince 18 yaşından itibaren yurtdışı sürelerinin borçlanılabileceği gerekçesinden hareketle sadece 18 yaşın ikmal edildiği tarihteki sigorta girişini Türkiye için de sigorta girişi saymakta, 21. HD yurtdışı borçlanmayı şart koşmamasına rağmen yine ilk sigorta girişini 18 yaşın ikmal edildiği yaş olarak alıyordu.

Oysa yurtdışı borçlanma ile sözleşme hükümleri birbirinden bağımsızdı. Ve örneğin Türkiye-Almanya Sosyal Güvenlik Sözleşmesinde ilk sigorta girişi ile ilgili 18 yaş sınırlandırması bulunmuyor. Ayrıca Yargıtay Türkiye’deki 18 yaş uygulamasını esas alarak 01.04.1981 tarihi öncesi yurtdışı sigorta girişlerinde 18 yaş öncesi sigorta girişlerini kabul ediyordu. Buna rağmen anlaşılmaz bir şekilde yukarıda da değindiğimiz gibi  „İlk Sigorta Girişi“ ile „Sigortalılık Süresinin Başlangıcı“ ve 3201 sayılı kanundaki 18 yaş sonrası yurtdışı sürelerinin borçlanılma zorunluluğu kavramlarını birbirine karıştırıyorlardı. Maalesef bu karışıklık bugün bile bu daire kararlarında görünüyor.

Kısacası Yargıtay 01.04.1981 öncesi yurtdışındaki 18 yaş öncesi ilk sigorta girişini kabul ediyor bu tarihten sonraki 18 yaş altı ilk sigorta girişlerini kabul etmiyordu. Yargıtay halen 01.04.1981 öncesi yurtdışındaki 18 yaş öncesi ilk sigorta girişlerini kabul etmeye devam ediyor. (21.HD, 17.12.2015 gün, 2015/18293-22935 gibi)

11.09.2014 tarihinden sonraki uygulama nasıl oldu?

11.09.2014 tarihinde yürürlüğe giren 6552 sayılı kanunla 3201 sayılı kanunun 5 inci maddesinin 5 fıkrasına “Uluslararası sosyal güvenlik sözleşmelerinde Türk sigortasına girişinden önce akit ülke sigortasına girdiği tarihin Türk sigortasına girdiği tarih olarak kabul edileceğine ilişkin özel hüküm bulunan ülkelerdeki sigortalılık sürelerini borçlananların akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir.” cümlesi eklendi.

SGK’nın 29.09. 2014 tarihli ve 2014/27 sayılı genelgesi ile hangi ülkelerdeki ilk sigorta girişlerinin Türkiye için de ilk sigorta girişi sayılacağını belirlendi. Buna göre ilk sigorta girişiyle ilgili sözleşmesinde hüküm olan ülkeler  Almanya, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Belçika, Bosna Hersek, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Gürcistan, Hırvatistan, Hollanda, İsviçre, Kanada, Kebek, KKTC, Lüksemburg, Makedonya ve Slovakya olarak sıralanmış, daha sonra 01.09.2016 tarihli ve 2016/20 sayılı genelge ile bu ülkelere İtalya ve Kore de eklenmiştir.

Bu genelgeden sonra sözleşmesinde ilk sigorta girişi ile ilgili hüküm bulunan bu ülkelerdeki ilk sigorta girişleri dava açılmasına gerek kalmadan kabul edilmeye başlandı ve uygulama da aynı yönde devam etmektedir.

Ancak bu ülkelerdeki 18 yaş öncesi yurtdışı ilk sigorta girişlerinin kabul edileceği veya edilmeyeceği yönünde ne 2014/27 sayıl genelgede ne de sonradan çıkartılan genelgelerde bir düzenleme yapılmadı.

Konu ile ilgili olarak ne kanunda ne yönetmelikte ne genelgelerde ne de akit ülkelerle yapılan sosyal güvenlik sözleşmelerinde bir hüküm olmadığından SGK’nın zaman içerisindeki uygulamalarına bakmak gerekmektedir.

Örnek: Erkek 05.06.1966 doğumlu bir vatandaşımız Almanya’da 18 yaş öncesi 30.08.1983-02.02.1984 tarihleri arasında çalışmış ve 1985 Ocak ayı itibariyle Türkiye’ye kesin dönüş yapmıştır. Daha sonra 24.05.1985 tarihinde doğum tarihini mahkeme kararıyla 05.06.1965 olarak düzelttirmiştir. Türkiye’de ilk sigorta girişi ise 11.11.1989’dur. Bu vatandaşımız düzelttirdiği doğum tarihine göre 18 yaşından sonra olan bu 30.08.1983-02.02.1984 tarihleri arasındaki yurtdışı sürelerini borçlanmak üzere 01.10.2014 tarihinde İstanbul Unkapanı Sosyal Güvenlik Merkezine müracaat ediyor.

Unkapanı SGM, yaş düzeltmenin yurtdışı sigorta girişine göre sonra, Türkiye ilk sigorta girişine göre ise önce yapıldığı bu nedenle borçlanma yapıp yapmayacağı konusunda tereddütte kalınca SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yurtdışı Sözleşmeler ve Emeklilik Daire Başkanlığından görüş istiyor. Çünkü 5510 sayılı Kanunun 57/3 maddesine göre ilk sigorta girişinden önce yapılan yaş düzeltmeleri kabul ediliyor ve sigortalının doğum tarihi bu yeni tarih esas alınarak emeklilik şartları belirleniyor. İlk sigorta girişinden sonra yapılan yaş düzeltmeleri ise kabul edilmiyor emeklilik şartları düzeltmeden önceki doğum tarihine göre belirleniyor.

Bu noktada Unkapanı SGM şu konuda tereddüt ediyor;

Şayet kişinin ilk sigorta girişi olarak Almanya sigorta girişi olan 30.08.1983 tarihini esas alırsa yaş düzeltme daha sonraki 1985 yılında yapılmış olacak, bu durumda düzeltme öncesi 05.06.1966 doğum tarihini esas alacak ki, bu durumda tüm Almanya çalışmaları 18 yaşın altında kalacağından 3201 sayılı Kanunun 1 inci maddesi gereğince bu sürelerin borçlandırma talebini reddetmek zorunda kalacak.

Yok 18 yaş altı bu Almanya ilk sigorta girişini kabul etmeyecekse, 11.11.1989 ilk Türkiye sigorta giriş tarihini esas alacak, yaş düzeltmesi bu tarihden önce 1985 yılında yapıldığından düzeltilen 05.06.1965 tarihi sigortalının doğum tarihi olacağından Almanya çalışmaları 18 yaşını doldurduğu 05.06.1983 tarihinden sonra olduğu için yurtdışı borçlanma işlemini yapacak.

SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yurtdışı Sözleşmeler ve Emeklilik Daire Başkanlığı 13.02.2015 tarihli yazısıyla Unkapanı SGM’nin bu tereddütünü „…. Ülkemizin imzalamış olduğu sosyal güvenlik sözleşmelerine göre sözleşmeli ülkelerde geçen geçen hizmetler birleştirilecek hizmet olarak kabul edildiğinden, yukarıdaki hüküm (5510 s.K. 57/2 md.) gereğince sözleşmeli ülkelerde ÇALIŞILMAYA BAŞLANILAN TARİHTEN sonra yapılan yaş tashihleri dikkate alınmaz“ diyerek gidermiş ve dolayısıyla 18 yaş altı Almanya sigorta girişini kabul etmiştir.

Doğal olarak da Unkapanı SGM bu görüşe göre borçlanma talebinde bulunan sigortalının Almanya’da 18 yaş öncesi ilk sigorta giriş tarihi olan 30.08.1983 tarihini esas alarak bu tarihten sonra yapılan yaş düzeltmesine itibar etmemiş, 05.06.1966 doğum tarihine göre tamamı 18 yaş altında kalan 30.08.1983-02.02.1984 tarihleri arasının borçlanma talebini reddetmiştir.

Görüldüğü gibi SGK Genel Müdürlüğü Yargıtay 10. HD’sinin „Sen ancak 18 yaşından itibaren sürelerini borçlanabilirsiniz ve bu süreleri borçlanırsan Türkiye için de ilk sigorta girişi kabul ederim“ şeklindeki gurbetçi sigortalıların aleyhine kararlarının aksine mevzuata uygun bir uygulama ile borçlanma kapsamı dışındaki 18 yaş öncesi sigorta girişlerini de kabul etmektedir.

Kısacası sözleşmeli 20 ülkedeki 18 yaş öncesi ilk sigorta girişleri konusunda genel bir düzenleme olmamakla birlikte SGK kurum olarak bu girişleri kabul etmekte ve buna göre sigortalı lehine işlem yapmaktadır.

Yargı uygulamaları hangi yönde gelişti?

Yurtdışı sigorta girişlerinin tespiti, yurtdışı borçlanma gibi davalara Türkiye’de görevli ve yetkili iş mahkemeleri ve Bölge Adliye Mahkemeleri bakmaktadır. Konu hakkında verilen kararların temyiz denetimi ise Yargıtay 10. ve 21. Hukuk Dairelerinin yetkisinde.

Maalesef Yargıtay 10.HD’si 18 yaş altı yurtdışı sigorta girişleri konusunda katı tuttumunu 2014 yılı sonrası da devam ettirmiştir. 21. HD’sinin belirli bir içtihadı ise oluşmamıştır.

Yargıtay 10.HD’si 18 yaş öncesi yurtdışı ilk sigorta girişlerini kabul etmemesini şu hukuki gerekçeye dayandırmaktadır; 11.09.2014 tarihinde yürürlüğe giren 6552 sayılı kanunla 3201 sayılı kanunun 5 inci maddesinin 5 fıkrasına eklenen cümlede „… sigortalılık sürelerini BORÇLANANLARIN akit ülkede ilk defa çalışmaya başladıkları tarih ilk işe giriş tarihi olarak kabul edilir“ demektedir. Dolayısıyla yurtdışındaki ilk sigorta girişinin Türkiye için de ilk sigorta girişi sayılabilmesi için bir gün dahi olsa mutlaka borçlanılması gerekir. Borçlanma yapılmazsa sigorta girişi de sayılmaz. Ancak 3201 sayılı Kanunun 1 inci maddesi ise sadece yurtdışındaki 18 yaşından itibaren süreleri borçlanma imkanı vermektedir. O halde borçlanılabilecek en eski süre 18 yaştır. 18 yaş öncesi yurtdışı süreleri borçlanılamaz. Hal böyle olunca da borçlanılamayan 18 yaş öncesi yurtdışı ilk sigorta girişi Türkiye içinde ilk sigorta girişi olamaz. (Yargıtay 10.HD, 5.10.2015 gün 2015/11967- 15665, 20.10.2016 gün 2016/8145- 12745 gibi)

Yargıtay 10. HD’nin bu önceden beri ısrarla borçlanma ve 18 yaş şartı ile verdiği 27.12.2013 gün 2013/15790-25943 sayılı kararı mahkemenin direnme kararı neticesi Yargıtay Hukuk Genel Kurulu önüne gelmiş, Genel Kurul 18.1.2017 tarihli 2014/10-2380 esas, 2017/26 karar sayılı içtihadıyla 18 yaş öncesi Almanya sigorta girişinin kabulüne karar verilmesini talep eden davacıyı ve 10.HD kararınına direnen mahkemeyi haklı bularak „Yerel Mahkemenin davacının Alman Rant Sigortasına giriş tarihinin Türkiye‘ deki sigortalılığının başlangıç tarihi olarak kabul edilebilmesi için BORÇLANMA İŞLEMİNE GEREK OLMADIĞINA yönelik direnmesi yerindedir“ diyerek son noktayı koymuştur.

Dolayısıyla HGK içtihadında görüş değiştirmediği sürece bizce de yerinde ve hukuka uygun olan bu içtihadı hem 10.ve 21. HD’lerini hem mahkemeleri bağlamaktadır. Yani bu konuda SGK ile hukuki sorun yaşanması halinde dava açılarak 18 yaş öncesi yurtdışı sigorta girişleri Türkiye için de ilk sigorta girişi olarak saydırmak mümkündür.

Av. Şerif YILMAZ